ዓለም አቀፍ የአመራር መስፈርቶች (ክፍል 2)

ዓለም አቀፍ የአመራር መስፈርቶች

 ለምን ተዳከሙ?

ለእነዚህ እሴቶች መዳከም ዋናው ምክንያት የወጣት ትውልዱን ከአገር በቀል እውቀቶች ጋር የሚያገናኝ የቤተሰብ እና የትምህርት ሥርዓት ትስስር መላላቱ፣ በቴክኖሎጂ የመጡ ባዕድ ባህሎችን ያለ ማጣሪያ መውሰድ (Acculturation) እና የኑሮ ውድነት ሰዎችን ወደ ግለኝነት እንዲያዘነብሉ ማድረጉ ነው።

ይህ ብቻ ነዉ ለመዳከሙ ምክንያት ወይስ አንዱ እና ዋነኛዉ ነዉ የሚሉ ጥያቄዎች ሊነሱ ይችላሉ

መልሱ በፍጹም፣ ይህ ብቻ አይደለም። ከላይ የጠቀስናቸው ምክንያቶች (የቴክኖሎጂ ተፅዕኖ፣ የኑሮ ውድነት እና የትምህርት ሥርዓቱ መላላት) ክስተቱን ያፋጠኑት እና በዕለት ተዕለት ሕይወታችን ውስጥ በግልጽ የሚታዩት እንጂ፣ ዋናውና ሥር የሰደደው መሠረታዊ ምክንያት ሌላ ነው።

የኢትዮጵያ አገር በቀል እሴቶች ለምን ተዳከሙ? ለሚለው ጥያቄ በምሁራንና በአጥኚዎች ዘንድ እንደ ዋነኛ (Core Reason) የሚወሰደው ምክንያት የሚከተለው ነው፦

ዋነኛው እና መሠረታዊው ምክንያት፦ የፖለቲካ-አወቃቀር እና የዘመናዊነት ሽግግር ስህተት 

ኢትዮጵያ ወደ "ዘመናዊ መንግሥት" (Modern State) ለመሸጋገር በሄደችበት ሂደት ውስጥ የነበሩት ሥርዓቶች የሀገሪቱን ነባር ባህላዊ፣ ሃይማኖታዊ እና ማህበራዊ መዋቅሮች ማግለላቸው ወይም ሙሉ በሙሉ ለማጥፋት መሞከራቸው ነው ዋናው ስብራት። አሁንም የሚታዩት መሬት ላይ ባለ እዉነታ የተመሰረተ ዉሳኔዎች ሳይሆን በአበዳሪዎች ይሁኝታ ላይ የሚተገበሩ ዉሳኔዎች የኢትዮጵያን ጉዞ የቁልቁሊት አድርጎታል፡፡

ይህ በትልቅ ደረጃ በሦስት ምዕራፎች ይታያል፦

• የ1966ቱ አብዮት እና የርዕዮተ-ዓለም ለውጥ (የደርግ ዘመን) ፦ ማህበረሰቡን ለዘመናት አሥሮና አስተሳስሮ የያዘውን የሃይማኖት፣ የባህል፣ የሽምግልና እና የንብረት ባለቤትነት ሥርዓት "ኋላ ቀር" በሚል ፍርጃ በአዋጅና በኃይል ሰበረው። ባህላዊ የግጭት መፍቻዎች በ"ቀበሌ ፍርድ ቤት" ተተኩ። ይህ በትውልዶች መካከል የነበረውን የእሴት ቅብብሎሽ ሰንሰለት መጀመሪያውኑ በጥሶታል።
• የብሔር ፖለቲካ እና የማንነት ክፍፍል (የመጨረሻዎቹ 30+ ዓመታት) ፦ አገር በቀል እሴቶች በጋራ አገራዊ ማንነት ላይ የተገነቡ ነበሩ (ለምሳሌ፦ ይሉኝታ፣ አብሮነት፣ እንግዳ ተቀባይነት) የፖለቲካ ትረካው ግን ልዩነቶች ላይ ብቻ በማተኮሩ፣ ለአንዱ ብሔር የሚጠቅመው እሴት በሌላው ዘንድ እንደ ስጋት ወይም እንደ ባዕድ እንዲታይ አድርጎታል። ይህም የጋራ የሞራል ልጓሙን አላላው።
• የሕግ እና የፍትሕ ሥርዓቱ መድረቅ፦ ባህላዊ ሥርዓቶች (እንደ ሽምግልና) ሰውን ማህበራዊ ይቅርታና የሞራል እረፍት በመስጠት ነበር የሚያስታርቁት። ዘመናዊው የፍርድ ቤት ሥርዓት ግን "አሸናፊ እና ተሸናፊ" (Win-Lose) ላይ ብቻ ስላተኮረ፣ በሰዎች መካከል በቀልና ቂም እንዲባባስ እንጂ እሴቶች እንዳያገግሙ አድርጓል።

ሌሎች ተጨማሪ አንቀሳቃሽ ምክንያቶች (Driving Factors)

1. ፈጣን እና ያልተዘጋጀንበት የከተማ መስፋፋት (Unplanned Urbanization) ፦

ሰው ከገጠር ወደ ከተማ ሲመጣ የነበረውን ደቦ፣ የቅርብ ጉርብትና እና ማህበራዊ ቁጥጥር ጥሎ ነው የሚመጣው። ከተማ ውስጥ ደግሞ ግለሰቡን የሚጠብቅ ዘመናዊና የተደራጀ የሞራል ወይም የደህንነት ሥርዓት ስለሌለ፣ ግለኝነት (Individualism) በከፍተኛ ሁኔታ ይነግሳል። ከተሜ ቀመሱም ወደ ቀዬዉ ሲመለስ ከተማዊ ባህልን ይዞ ሄዶ አገር ቤት ያለዉን ይበክልበታል፤ ይህ እየተስፋፋ ኢትዮጵያ አሁን ላለችበት አድርሷታል፡፡

2. የተቋማት አለመጣጣም (Institutional Incompatibility)

አገር በቀል እሴቶቻችን በዘመናዊ የመንግሥት ቢሮክራሲ፣ በባንክ አሠራር፣ በፍትሕ ሥርዓት እና በፖሊሲዎች ውስጥ ቦታ አልተሰጣቸውም። ለምሳሌ፡ የባንክ ብድር ሥርዓት የሰውን "ቃል እና ታማኝነት" ሳይሆን "መያዣ (ኮላተራል)" ብቻ ስለሚጠይቅ፣ ታማኝነት በንግድ ውስጥ ያለውን ዋጋ እንዲያጣ አድርጎታል። ይሁን እንጂ ከአምስት አመት ወዲህ ኢትዮ ቴሌኮም ፊንቴኩን ከተቀላቀለ በኋላ ይህ ተግባር እያንሰራራ መምጣትና ወደ ሌሎችም መስፋፋቱ ተስፋ ሰጪ እየሆነ መጥቷል፡፡

ማጠቃለያ

የቴክኖሎጂ እና የውጭ ባህል ተፅዕኖ የችግሩ ማሳያ (Symptom) እንጂ የችግሩ ሥር (Root Cause) አይደሉም።

ዋነኛው ምክንያት፦ የሀገሪቱ የፖለቲካ፣ የትምህርት እና የፍትሕ መዋቅር አገር በቀል እሴቶችን አቅፎ፣ ዘምኖና ጠብቆ ከማስቀጠል ይልቅ፣ እንደ "ኋላ ቀርነት" ቆጥሮ በማግለሉ ነው። መዋቅሩ ሲፈርስ፣ እሴቱ አብሮ ፈረሰ።

ለመሆኑ እንደዚህ ሥር የሰደዱ ችግሮችን በምን ዓይነት ጠንካራ አካሄድ ወደኋላ ተመልሰን የጥንቱን ከዘመናዊነት ጋር አሁን ላለነዉም ለቀጣይ ትዉልድም በሚሆን መልኩ መተግበር እና ትዉልዱ እንዲወርሰዉና የነበረዉን አዘምኖ እንዲያስቀጥለዉ ማድረግ እንችላለን፡፡ 

በቀጣይነት በክፍል ሦስት የምናየዉ ይሆናል፡፡