ልደቷ ለእመቤታችን
የእመቤታችን የቅድስት ድንግል ማርያም ልደት (ግንቦት 1) በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን እጅግ ደምቆ ከሚከበሩ በዓላት አንዱ ነው። ይህ በዓል ከታሪካዊ አመጣጡ እስከ ዛሬው የአከባበር ሥርዓት ድረስ ያለው ሂደት እንደሚከተለው ይቀርባል፦
1.
የታሪኩ መጀመሪያ (የእመቤታችን መወለድ)
እንደ
ቤተክርስቲያን ትውፊትና እንደ "ነገረ ማርያም" አስተምህሮ፣ እመቤታችን የተወለደችው ከቅዱስ ኢያቄም እና ከቅድስት ሐና ነው።
ü
ተስፋው፦ ወላጆቿ ደግና
እግዚአብሔርን የሚፈሩ ቢሆኑም ልጅ ስላልነበራቸው በሰዎች ይናቁ ነበር።
"ፍሬ ከሰጠኸን ለእግዚአብሔር አገልግሎት እንሰጣለን" ብለው ይጸልዩ ነበር።
ü
ተአምራዊው ጽንሰት፦ እግዚአብሔር ጸሎታቸውን ሰምቶ በነሐሴ
7 ቀን ተጸነሰች።
ü
ልደቱ፦ በዘጠነኛው ወር በዛሬዋ
ዕለት ግንቦት 1 ቀን በሊባኖስ ተራራ ተወለደች። ይህ ልደት "የሰው ልጅ የድኅነት መጀመሪያ" ተብሎ ይታመናል።
2. የበዓሉ አከባበር ታሪካዊ አመጣጥ
የልደቷ
በዓል በጥንታዊቷ ቤተክርስቲያን ይከበር የነበረ ቢሆንም፣ በኢትዮጵያ በስፋትና በይፋ እንዲከበር ትልቅ ድርሻ የነበራቸው ዓፄ ዘርዐ ያዕቆብ (15ኛው ክፍለ ዘመን) ናቸው።ንጉሡ "መጽሐፈ ሥርዓት" እና "መጽሐፈ ማርያም" በሚባሉ ድርሳናት የበዓላቱን አከባበር ሥርዓት ደንግገዋል። በተለይም ግንቦት 1 ቀን የእመቤታችን ልደት መሆኑ ተረጋግጦ በታላቅ ድምቀት እንዲከበር አዘዋል።
3. የበዓሉ አከባበር ሥርዓት (ከጥንት እስከ ዛሬ)
የበዓሉ
አከባበር በቤተክርስቲያን መንፈሳዊ ሥርዓት እና በሕዝባዊ ባህል ተከፋፍሎ ይታያል፦
ሀ.
በቤተክርስቲያን
(መንፈሳዊው
ክፍል)
ü ማኅሌት፦ ከሌሊቱ 8 ሰዓት ጀምሮ ካህናቱና ዲያቆናቱ በከበሮ፣ በጸናጽልና በቃጭል የታጀበ "ማኅሌተ ጽጌ" እና የልደቷን ምስጢር የሚያወድስ ዝማሬ ያቀርባሉ።
ü ቅዳሴ፦ በዕለቱ ልዩ የቅዳሴ ጸሎት ይከናወናል። በተለይም "ቅዳሴ ማርያም" በታላቅ ጉጉት ይነበባል።
ü ትምህርት፦ ስለ እመቤታችን ክብር፣ ስለ ወላጆቿ ትዕግሥትና ስለ ድንግል ማርያም አማላጅነት ለምእመናን ይሰበካል።
ለ. በሕዝቡ ዘንድ (ባህላዊው ክፍል)
ኢትዮጵያውያን ለልደታ (ግንቦት ልደታ) ልዩ ፍቅር አላቸው፦
ምጽዋትና ድግስ፦ በየቤቱ "ልደታን" በማሰብ ዳቦ
ይቆረሳል፣ ጠላ ይጠጣል፣ የቻለ ደግሞ ግብዣ ያደርጋል። ይህ የሚደረገው የሐናንና የኢያቄምን ደስታ ለመካፈል ነው።
ü የሴቶች በዓል፦ በብዙ አካባቢዎች ግንቦት ልደታ የሴቶች በዓል ተደርጎ ይታያል። ሴቶች ተሰብስበው እንጀራና ወጥ አዘጋጅተው፣ አብረው ተመግበውና አመስግነው ይውላሉ።
ü መጎብኘት፦ በበዓሉ ቀን የታመሙትን መጎብኘትና ለችግረኞች ማካፈል እንደ ትልቅ በረከት ይቆጠራል።
4. በዘመናዊው ጊዜ ያለው አከባበር
በአሁኑ ወቅት በዓሉ በቴክኖሎጂና በሰፊ ሕዝባዊ ተሳትፎ እየታጀበ ይገኛል፦
ንግስ፦ ስሟ
በተጠራባቸው አድባራትና ገዳማት (ለምሳሌ ግሸን ደብረ ከርቤ፣ መናገሻ ማርያም፣ ሜክሲኮ በሚገኘዉ ቅድስት ልደታ
ቤተክርስቲያን እና
ሌሎችም) በብዙ ሺህ የሚቆጠሩ ምእመናን በመገኘት በታላቅ ንግስ ያከብራሉ።
የማኅበራት ተሳትፎ፦ በተለይ ወጣቶች
በሰንበት ትምህርት ቤት አማካኝነት መንገዶችን በማስጌጥ፣ ዝማሬዎችን በማቅረብና የበዓሉን ታሪክ የሚገልጹ ምስሎችን በማሰራጨት በዓሉን ያደምቁታል።
ባጠቃላይ፦ የእመቤታችን ልደት ለኢትዮጵያውያን
የጸሎት መልስ የተገኘበት፣ የሰው ልጅ ተስፋ የታደሰበት እና በታላቅ ፍቅርና አንድነት የሚከበር የደስታ ቀን ነው።
የእመቤታችንን ልደት (ግንቦት ልደታን) ስናከብር፣ በቤተክርስቲያን አስተምህሮ መሠረት "ትክክል ያልሆኑ" እና ከመንፈሳዊው ሥርዓት ውጪ የሆኑ አንዳንድ ልማዶች አሉ። እነዚህ ድርጊቶች አብዛኛውን ጊዜ ካለመገንዘብ ወይም ከጥንታዊ አጉል እምነቶች ጋር በመቀላቀላቸው የሚመጡ ናቸው።
በበዓሉ ዕለት ሊወገዱ የሚገባቸው መጥፎ ትውፊቶችና ስህተቶች የሚከተሉት ናቸው፦
1. "ዛር" ወይም "መንፈሳዊ ያልሆኑ" የሴቶች ስብስቦች
በአንዳንድ አካባቢዎች ግንቦት ልደታን "የሴቶች በዓል" ከማድረግ አልፎ፣ ከመንፈሳዊ ሥርዓት ውጪ የሆኑ የጭፈራ እና የዝማሬ ዓይነት ያላቸው ስብስቦች ይታያሉ።
ü ስህተቱ፦ "ለአድባር" ወይም "ለቆሌ" በሚል ስሜት የሚደረጉ ጭፈራዎች፣ ቡና ማፍላትና የከብት ደም ማፍሰስ (መስዋዕት ማቅረብ)።
ü ሊደረግ የሚገባው፦ በዓሉን በቤተክርስቲያን ማኅሌትና ቅዳሴ፣ በቤት ውስጥ ደግሞ በምስጋናና በምጽዋት ማክበር።
2. "ቆሎ"
መነስነስና
"ጥንቆላዊ"
ድርጊቶች
አንዳንድ
ሰዎች በበዓሉ ዕለት ቆሎ በመነስነስ "ዕድላችንን ይነግረናል" ወይም "ቤቱን ይባርከዋል" ብለው ያምናሉ።
ü ስህተቱ፦ ለፍጡር (ለቤት ወይም ለምድር) ክብር መስጠትና በቆሎ ወይም በቡና አማካኝነት ዕድልን ለማወቅ መሞከር (ጥንቆላ)።
ü ሊደረግ የሚገባው፦ በረከት የሚገኘው ከእግዚአብሔር ዘንድ መሆኑን አምኖ በጸሎት መትጋት።
3. ከልክ ያለፈ ስካርና ሆድ አምላኩነት
በዓሉን "መብላትና መጠጣት" ብቻ አድርጎ መውሰድ ሌላኛው ስህተት ነው።
ü ስህተቱ፦ የእመቤታችንን ልደት ምክንያት በማድረግ ከልክ በላይ በመጠጣት መስከርና ጠብ መጫር። ይህ የበዓሉን ቅድስና ያረክሳል።
ü ሊደረግ የሚገባው፦ በዓሉ የሥጋ ብቻ ሳይሆን የነፍስ ደስታ በመሆኑ፣ በልከኝነት መመገብና የተራቡትን ማሰብ።
4. "ዛሬ ሥራ አይሠራም" የሚል የተሳሳተ አመለካከት
ብዙዎች ግንቦት ልደታ ዕለት "ምድር አትቆፈርም"፣ "እንጨት አይሰበርም" ወይም "ስፌት አይሰፋም" ብለው ያስባሉ።
ü ስህተቱ፦ ቤተክርስቲያን በዓላትን እንድናከብር የምታዘው ወደ ቤተክርስቲያን ሄደን እንድንጸልይና ከፈጣሪ ጋር እንድንገናኝ እንጂ፣ ሥራን "እርም" በማድረግ ለሰነፍ ምክንያት እንዲሆን አይደለም። በተለይ አስፈላጊ የሆኑ የቤት ውስጥ ሥራዎችን መሥራት ኃጢአት አይደለም።
ü ሊደረግ የሚገባው፦ ትኩረቱ "ሥራ አለመሥራት" ላይ ሳይሆን "መንፈሳዊ ሥራ መሥራት" (ጸሎት፣ ምጽዋት) ላይ መሆን አለበት።
5. በስሟ ደም ማፍሰስ (መታረድ)
ለእመቤታችን ተብሎ የሚታረድ እርድ "መስዋዕት" ተደርጎ የሚቆጠር ከሆነ ስህተት ነው።
ü ስህተቱ፦ ከክርስቶስ መስዋዕትነት በኋላ ደም ማፍሰስ ለመድኃኒትነት ወይም ለኃጢአት ማስተሥረያነት አይውልም። ለአድባር ተብሎ የሚታረድ ከሆነ ደግሞ ጣዖት አምልኮ ይሆናል።
ü ሊደረግ የሚገባው፦ ለምግብነት ወይም ለድሆች ለመመገብ ማረድ ይቻላል፤ ነገር ግን ትርጉሙ "ምጽዋት" እንጂ "ደምና ሥጋ" ማቅረብ መሆን የለበትም።
ü ባጭሩ፦ በዓሉ መከበር ያለበት በቅድስና፣ በትህትና እና እመቤታችን ለሰው ልጅ መዳን ምክንያት መሆኗን በማሰብ መሆን አለበት። ከአጉል እምነቶች የጸዳ አከባበር ለነፍስ በረከትን ይሰጣል።
የንፍሮ መቀቀል እና በዓሉን ከቤት ውጪ (በሜዳ ወይም በዛፍ ስር) ማክበር ከግንቦት ልደታ ጋር ተያይዞ የሚነሳ ትልቅ ባህላዊ ትውፊት አለው። ይህ ልማድ በተለይ በገጠሪቱ ኢትዮጵያና በአንዳንድ የከተማ አካባቢዎች "የሐና እና የኢያቄም መታሰቢያ" ተደርጎ ይወሰዳል።
ዝርዝር ትርጉሙና ጥንቃቄ የሚፈልጉ ነጥቦች እንደሚከተለው ይቀርባሉ፦
1. የንፍሮ መቀቀል ትውፊት
ንፍሮ (ከስንዴ፣ ከባቄላ፣ ከአተርና ከሽንብራ የሚዘጋጅ) በዕለቱ መዘጋጀቱ ሁለት ዋና ዋና ትርጉሞች አሉት ተብሎ ይታመናል፡፡
ü የበረከት ምልክት፦ ንፍሮ ብዙ እህሎች በአንድነት የሚበስሉበት በመሆኑ፣ "እግዚአብሔር ቤታችንን በእህል ይባርክልን፣ አንድነታችንን ይጠብቅልን" የሚል ምኞት ይንጸባረቅበታል።
ü የሐና እና ኢያቄም ደስታ፦ ቅዱስ ኢያቄምና ቅድስት ሐና ድንግል ማርያምን በወለዱ ጊዜ የተሰማቸውን ደስታ ለጎረቤትና ለዘመድ ንፍሮ በመስጠት እንደገለጹ ተደርጎ በትውፊት ይነገራል። ስለዚህ ምእመናን ያንን ደስታ ለመካፈል ንፍሮ ቀቅለው ለሰው ያድላሉ።
2. በዓሉን ከቤት ውጪ (በሜዳ) ማክበር
ይህ ትውፊት "ባላድባር" ከሚባለው ልማድ ጋር የተያያዘ ሲሆን፣ አከባበሩም እንዲህ ነው፦
ü መውጣት፦ ሰዎች ንፍሮውን ይዘው፣ ቡና አፍልተውና ዳቦ ይዘው ወደ ሜዳ ወይም ትልልቅ ዛፎች (ዋርካ) ስር ይወጣሉ።
ü ምክንያቱ፦ እመቤታችን የተወለደችው በሊባኖስ ተራራ (ከቤት ውጪ) ስለሆነ ያንን ለማሰብ ነው የሚል መከራከሪያ ያቀርባሉ። ሆኖም ይህ ድርጊት ከላይ እንደጠቀስነው ከመንፈሳዊው ሥርዓት ይልቅ ወደ ባህላዊ እምነት ያዘነበለ ነው።
3. ሊታረሙ የሚገባቸው ስህተቶች (እንደ ቤተክርስቲያን)
ንፍሮ መቀቀልና ለሰው መስጠት (ምጽዋት) በራሱ ክፋት ባይኖረውም፣ አከባበሩ ወደ አጉል እምነት እንዳይቀየር ቤተክርስቲያን የምትመክራቸው ነጥቦች አሉ፦
ለ"አድባር" መስጠት፦ ንፍሮውን ወይም የቡናውን ቁርስ በዛፍ ስር መበተን "ለምድሪቱ ወይም ለቆሌው" የሚሰጥ ግብር ተደርጎ የሚቆጠር ከሆነ ፍጹም ስህተትና ጣዖት አምልኮ ይሆናል። ንፍሮው መበላት ያለበት በሰዎች (በተለይ በችግረኞች) ነው።
ለ"ዛር" መዘመር፦ ከቤት ውጪ በሚደረጉ ስብስቦች ላይ ለእመቤታችን የሚገቡ ዝማሬዎች ቀርተው፣ መንፈሳዊ ያልሆኑና ወደ ውላጅ (ዛር) የሚያደሉ ጭፈራዎች የሚታዩ ከሆነ የበዓሉን መንፈሳዊነት ያጠፋሉ።
ቤተክርስቲያንን መርሳት፦ ብዙ ሰዎች ንፍሮ በመቀቀልና ሜዳ ላይ በመውጣት ብቻ ተጠምደው በቤተክርስቲያን የሚከናወነውን ማኅሌትና ቅዳሴ ይረሳሉ። ዋናው በረከት የሚገኘው ግን በቅዱስ ቁርባንና በቃለ እግዚአብሔር ነው።
4. ትክክለኛው አቀራረብ
ንፍሮውን ቀቅሎ በቤት ውስጥ በጸሎት ባርኮ መመገብና ለጎረቤት ማደል።
ከቤት ውጪ ለመውጣት ከተፈለገም ዓላማው ለሽርሽርና ለፍቅር እንጂ "መሥዋዕት ለማቅረብ" መሆን የለበትም።
ድሆችንና የተራቡትን በመጥራት ማብላት (ይህ እውነተኛው የሐና እና የኢያቄም መታሰቢያ ነው)።
በአጠቃላይ ንፍሮው "ምጽዋት" ከሆነ በረከት አለው፤ "አምልኮ/ገጸ በረከት" (ለአድባር የሚሰጥ) ከሆነ ግን መወገድ ያለበት መጥፎ ትውፊት ነው።
ሰዎች ተሰባስበው በየሰፈሩ ማክበራቸው እንደየሁኔታው በጎምአሉታዊም ጎኖች ሊኖሩት ይችላሉ። ይህንንም እንደ ቤተክርስቲያን መርህና እንደ ማኅበራዊ ፋይዳው በሁለት ከፍሎ ማየት ይቻላል፡
1. በጎ ጎኖቹ (እንደ በጎ ትውፊት)
ሰዎች በአንድነት ተሰባስበው ማክበራቸው የሚከተሉት ጥቅሞች አሉት፦
ü ፍቅርና አንድነት፦ ጎረቤት ተሰባስቦ አብሮ መብላቱና መጠጣቱ በሰዎች መካከል ያለውን ማኅበራዊ ትስስር ያጠናክራል።
ü ምጽዋት፦ ብዙ ጊዜ ንፍሮ ተቀቅሎ አብሮ ሲበላ መንገደኛውና ችግረኛውም እንዲሳተፍ ይደረጋል፤ ይህ ደግሞ ታላቅ በረከት አለው።
ü መታሰቢያ፦ የእመቤታችንን ልደት በጋራ ማሰቡ ለልጆችና ለወጣቶች ስለ ታሪኩና ስለ ቤተክርስቲያን በዓላት ግንዛቤ እንዲኖራቸው ያደርጋል።
2. ስጋቶቹና ሊታረሙ የሚገባቸው ነጥቦች
ችግር ሊሆን የሚችለው አከባበሩ ከመንፈሳዊው መስመር ወጥቶ ወደሚከተሉት ድርጊቶች ሲያመራ ነው፦
ü የአምልኮ መሳሳት (ባእድ አምልኮ)፦ ውጪ መውጣቱ "ለአድባር" ወይም "ለቆሌ" (ለአካባቢ ጥበቃ ለሚባሉ መናፍስት) ተብሎ የሚደረግ ከሆነና ንፍሮውን ለምድር መነስነስ ካለ፣ ይህ ከክርስትና አስተምህሮ ውጪ የሆነና ወደ ጣዖት አምልኮ የሚያደላ ነው።
ü መንፈሳዊ ዝማሬን መተው፦ በስብሰባው ላይ ስለ እመቤታችንና ስለ እግዚአብሔር ቸርነት ከማውጋት ይልቅ፣ መንፈሳዊ ያልሆኑ ጭፈራዎችና የዓለም ወሬዎች የሚበዙ ከሆነ በዓሉ "በዓለ እግዚአብሔር" መሆኑ ይቀራል።
ü ግርግርና ረብሻ፦ በአንዳንድ አካባቢዎች መሰባሰቡ ወደ ስካርና ወደ ጩኸት የሚያመራ ከሆነ፣ ይህ ለሰፈሩ ሰላም አይሰጥም፤ የበዓሉንም ቅድስና ያቃልላል።
ü ቤተክርስቲያንን መተካት፦ ሰዎች "ውጪ ወጥተን ንፍሮ በልተናል" በሚል ስሜት ወደ ቤተክርስቲያን ሄደው ማስቀደስንና ማኅሌት መቆምን ትርፍ ሥራ አድርገው ካዩት ትልቅ ስህተት ነው።
ማጠቃለያ፦
ሰዎች ተሰባስበው ማክበራቸው በራሱ ችግር የለውም፤ ይልቁንም "ፍቅርን" ለመግለጽ ከሆነ መልካም ነው።
ነገር ግን አከባበሩ፦
1. በጸሎት የተባረከ፣
2. ምጽዋትን (ለድሆች ማካፈልን) መሠረት ያደረገ፣
3. ከባእድ አምልኮ (ለዛር ወይም ለአድባር ከመገበር) የጸዳ ከሆነ መንፈሳዊ ፋይዳው የላቀ ይሆናል።
ዋናው ቁምነገር መሰብሰባችን እርስ በእርስ ለመዋደድና አምላክን ለማመስገን መሆኑን አለመዘንጋት ነው።
እስካሁን በዝርዝር የተመለከትናቸውን የነገረ ማርያም ምስጢራት፣ የልደቷን በረከት እና የአከባበር ሥርዓቱን በአንድነት አጠቃልለን ለሕይወት ስንቅ በሚሆን መልኩ እንደሚከተለው ማየት እንችላለን፦
"የባሪያዋ መዋረድ"፦ የሕይወታችን መሠረት
እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም "የባሪያውን መዋረድ ተመልክቷልና" ስትል ያስተማረችን ትልቅ ትምህርት አለ፤ እርሱም ትሕትና ነው። አምላክ የሰውን ልጅ ለማዳን ወደዚህ ዓለም ሲመጣ በትዕቢተኞች መንደር ሳይሆን በትሑቷ ድንግል ማኅፀን አደረ።
እግዚአብሔር እንዲመለከተን ከፈለግን እንደ እመቤታችን ራስን ዝቅ ማድረግን መለማመድ ይገባናል።
ሊቃውንት እንደሚሉት፣ የእሷ ትሕትና ሰማይን ወደ ምድር ያወረደ፣ አምላክን ከሰው ጋር ያስታረቀ ድንቅ መሣሪያ ነው።
የልደቷ በረከት (ግንቦት 1)
የእመቤታችን ልደት ለሰው ልጅ ሁሉ የደስታ ምንጭ ነው። ቅዱስ ኢያቄምና ቅድስት ሐና በጸሎትና በትዕግሥት እንደጠበቁት ሁሉ፣ እኛም በሕይወታችን ለሚገጥሙን ፈተናዎች ተስፋ ሳንቆርጥ ወደ ፈጣሪ መጮኽ እንዳለብን ያስተምረናል። ልደቷ የድኅነታችን መጀመሪያ፣ የጨለማው ዘመን አልፎ የብርሃን ወገግታ የታየበት ዕለት ነው።
ትክክለኛው የአከባበር ሥርዓት (መደረግ ያለበት)
በዓሉን ስናከብር ትኩረታችን በመንፈሳዊ ፍሬ ላይ ሊሆን ይገባል፦
ü በጸሎት መጀመር፦ ቅድሚያ ለቤተክርስቲያን ሥርዓት (ማኅሌትና ቅዳሴ) ቦታ መስጠት።
ü በፍቅር መሰብሰብ፦ ንፍሮ መቀቀልም ሆነ አብሮ መብላት ዓላማው "መታሰቢያና ምጽዋት" ሊሆን ይገባል።
ü ለተቸገሩት ማካፈል፦ በዓሉን ትርጉም የሚሰጠው የሌላቸውን ሰዎች በማሰብና የሐናንና የኢያቄምን ደስታ ለሌሎች በማካፈል ነው።
ሊወገዱ የሚገባቸው አጉል ትውፊቶች (መደረግ የሌለበት)
በዓሉን ወደ ኃጢአትና ወደ ባእድ አምልኮ የሚቀይሩ ተግባራትን መራቅ መንፈሳዊ ግዴታችን ነው፦
ü ከባእድ አምልኮ መራቅ፦ ንፍሮውን ለዛር ወይም ለአድባር መነስነስ፣ በዛፍ ስር መስዋዕት ማቅረብና ለቆሌ መስገድ ከክርስትና እምነት ጋር ፍጹም የሚጋጩ ናቸው።
ü ሥራን "እርም" ከማድረግ መውጣት፦ በዓሉን ማክበር ማለት ወደ ቤተክርስቲያን መሄድ እንጂ፣ በስንፍና ሥራን መፍታት አይደለም።
ü ከስካርና ከረብሻ መራቅ፦ በዓለ እግዚአብሔርን በሥጋዊ ስካር ማርከስ በረከትን ያርቃል።
ማጠቃለያ መልእክት
እመቤታችን በልደቷ ዕለት ያስተማረችን ትሕትናን ነው፤ በሕይወቷ ያስተማረችን ደግሞ መታዘዝን ነው። ስለዚህ ግንቦት ልደታን ስናከብር፦
1. ልባችንን እንደ ድንግል ማርያም በትሕትና እናዘጋጅ።
2. ቤታችንን ለምጽዋትና ለፍቅር እንክፈት።
3. ትውፊታችንን ከአጉል እምነቶች አጽድተን በቤተክርስቲያን ትምህርት ላይ እንመሥርት።
አምላከ ቅዱሳን በእመቤታችን ልደት ካገኘነው በረከት ሁላችንንም ያሳትፈን።
